Przywilej fundacyjny Miasta Wałcza
PRIVILEGIUM FUNDATIONIS OPPIDI WALCZ SIVE DEUTSCH-KRONE AN.1303
GRUNDUNGSURKUNDE DER STADT DEUTSCH-KRONE

Historia Miasta - autor Leszek Jóźwik

KALENDARIUM MIASTA

1105 r. - pierwsza wzmianka o grodzie na Ziemi Wałeckiej, Bytyniu (wymienianej jako Bytom), zapisana przez Galla Anonima przy okazji wyprawy Bolesława Krzywoustego w czasie wojny z Pomorzanami. Krzywousty zdobył i spalił ten gród, a jego mieszkańców uprowadził w niewolę.

I połowa XII w. Ziemia Wałecka w wyniku kilku wypraw Bolesława Krzywoustego na Pomorze została przyłączona do Polski

Ok. 1300 r. – zajęcie Ziemi Wałeckiej   przez Marchię Brandenburską.

23 IV 1303 r. - Urlich Schoning i Rudolf Liebenthal otrzymują od margrabiów brandenburskich: Ottona, Konrada i Waldemara przywilej na założenie miasta Arnskrone, (Wałcza). Miasto zostaje wyposażone w 208 łanów ziemi ornej, łąki oraz dwa jeziora z wyspami i półwyspem. Miasto zwolnione zostało na 16 lat od podatków. Ukształtowany jeszcze w średniowieczu plan urbanistyczny Wałcza, wrysowany został w przebiegający przez jego teren szlak handlowy, wiodący z zachodu na północny-wschód, zwany traktem gdańskim. Krzyżował się on z innymi lokalnymi drogami handlowymi, wiodącymi z Wielkopolski nad Bałtyk.. Obok miasta, założyciele miasta (zasadźcy) otrzymują teren półwyspu na jez. Wolcen (Zamkowym), na którym został pobudowany zamek.

1368 r. – Kazimierz w Wielki w wyniku układu z Marchią Brandenburską odzyskuje Wałcz wraz z Ziemia Wałecką. Potwierdza przywilej lokacyjny miasta, a na zamku osadza swojego starostę.

1370 r. Kazimierz Wielki, aby umożliwić  objęcie tronu w Polsce przez jego wnuka Kazimierza , księcia słupskiego, w testamencie zapisuje mu wiele ziem, m.  in. Wałcz. Wywołuje to wieloletnie konflikty i spory o Ziemię Wałecką. 

1378 r. - wielki pożar Wałcza, ocalał tylko zamek.

1391 r. - Władysław Jagiełło na stałe wciela Ziemię Wałecką do Polski.

1407 r. - miasto Wałcz zostaje zdobyte przez Krzyżaków  i doszczętnie zniszczone. Zamek pod dowództwem starosty Mikołaja Czarnkowskiego zdołał się obronić.

1409 r. - Krzyżacy próbują zdobyć od strony zachodniej  dobrze ufortyfikowane miasto. Obrońcy skutecznie odpierają atak.

1426 r. – król Polski Władysław Jagiełło spodziewając się napadu Krzyżaków odwiedza Wałcz, w ramach przeprowadzanej  lustrację grodów  między Drawą a Gwdą.

1457 r.  - dwaj obywatele miasta nijaki Kuk i Paweł Horn wsławili się w toczącej się wojnie z Krzyżakami, za co król Polski Kazimierz Jagiellończyk wynagrodził ich nadaniami w pobliskim Witankowie.

 1458 r. – sejmik wielkopolski nakłada na Wałcz obowiązek dostarczenia 10 wojowników potrzebnych do oblegania Malborka, głównej siedziby Zakonu Krzyżackiego.

1460 r. -  Krzyżacy zdobywają miasto, a później podstępem zamek i nękają napadami północne tereny Wielkopolski. Kazimierz Jagiellończyk poleca rycerstwu wielkopolskiemu odzyskanie Wałcza, co im się w końcu udaje po kilku nieudanych próbach.

1509 r. - synod duchowieństwa Ziemi Wałeckiej potwierdzający istnienie dekanatu w Wałczu.

1524 r. - miasto zostało wyznaczone przez króla Zygmunta Starego na stację celną dla dużych stad wołów pędzących na zachód Europy.

1535 r. zajęcie kościoła katolickiego przez zwolenników reformacji i zamienienie go na zbór ewangelicki.

1536 r. - przywilej nadany dla Towarzystwa Kurkowego przez króla Zygmunta Starego potwierdza istnienie tej organizacji w mieście.

 1554 r. – staraniem starosty wałeckiego Andrzeja II Górki starostwo wałeckie podniesione zostaje do rangi starostwa grodzkiego. Miasto staje się ważnym centrum administracyjno-sądowniczym dla północnej Wielkopolski.

1577 r. – Pożar miasta.  Aby pomóc mieszkańcom w odbudowie zniszczeń Stefan Batory przyznaje miastu prawa do cotygodniowych targów, a później jeszcze trzech dodatkowych jarmarków w ciągu roku. Wszystkim zaś kupcom gwarantuje bezpieczeństwo, wolność i opiekę prawa.

1584 r. wielkie zniszczenia miasta w wyniku pożaru.

1613 r. – w wyniku stopniowego rozwoju osadnictwa, za  zezwoleniem starosty wałeckiego, mieszkańcy osiedleni od strony wschodniej miasta (rejon ulic Kilińszczaków, Pocztowa, Tęczowa, Złota),wbrew władzom miasta,  tworzą nowy organizm miejski, którego burmistrzem zostaje nijaki Trzebicki.

1618 r. – przez starostę Jana Gostomskiego do Wałcza sprowadzeni zastają Jezuici, by nawrócić na wiarę katolicką zwolenników reformacji, stopniowe sukcesy kontrreformacji.

1619 r. - król Zygmunt III Waza nadaje Wałczowi prawo organizacji czwartego jarmarku w roku.

1624 r. - po pożarze w 1621 roku wybudowano nowy kościół katolicki usytuowany na południowej stronie rynku.

1626 r. - Towarzystwo Kurkowe otrzymuje dwa jeziora w okolicy Ostrowca, wyspy na  okolicznych jeziorach, a także łąki nad Dobrzycą ciągnące się w stronę Zdbic.

1633 r.  – król Władysław IV potwierdza nadanie praw miejskich Nowemu Miastu.

1634 r. – w mieście funkcjonuje 6 cechów, w tym 8 warsztatów sukienników, 8 tkaczy-płócienników i 8 krawców. Były także cechy kowali, bednarzy i stolarzy.

1640 r. - Krzysztof Turczyński obiecał jezuitom 5000 złp. na założenie szkoły w Wałczu (choćby dwóch klas), ale nie przynosi to oczekiwanego rezultatu.

1651 r. - miasto przekazuje jezuitom Górę Mniejszą - wzniesienie w północnej  części miasta nad jez. Raduń z przeznaczeniem na założenie szkoły.

1654 r. - król Jan Kazimierz nadaje Nowemu Miastu prawo do dwóch jarmarków. Zbrojna napaść mieszczan staromiejskich na Nowe Miasto wywołana konkurencją o rynek zbytu.

1655 r.  - wojska szwedzkie pod dowództwem feldmarszałka Arvida Witennberga, maszerując ze Szczecina w kierunku Wielkopolski,  rozbijają obóz pod Wałczem i pertraktują z polskim pospolitym ruszeniem zebranym pod Ujściem. Zamknięcie urzędu grodzkiego w Wałczu i przeniesienie go do Poznania.

1656 r. – miasto zajmują Brandenburczycy, sojusznicy Szwedów w wojnie z Polską.

1657 r. - król Jan Kazimierz i Stefan Czarniecki w drodze z Gdańska do Częstochowy, omijając główne siły  wojsk szwedzkich, przejeżdża przez Wałcz.

1658 r. – król Jan Kazimierz z powodu wielkich zniszczeń w okresie wojny ze Szwecja łączy miasta w jeden organizm miejski. Miasto od tej pory używa wzoru  pieczęci, której godło staje się herbem miasta. Wojska polskie pod dowództwem Stefana Czarnieckiego kilkakrotnie obozują pod i w Wałczu. Powrót urzędu grodzkiego do Wałcza.

1662 r. - otwarcie na Górze Mniszej pierwszej jezuickiej szkoły w Wałczu, tzw. kolegium, do którego zjeżdża się młodzież szlachecka i magnacka z Wielkopo0lski, Pomorza i Nowej Marchii. Wkrótce jednak przestala funkcjonować.

1665 r. - ponowne otwarcie kolegium jezuickiego.

1671 r.  – Jezuici edyktem królewskim Michała Korybuta Wiśniowieckiego  otrzymują teren w mieście, tzw. ogrody  (góra) burmistrzowskie na potrzeby  szkoły i lokum dla założenia kościoła pod wezwaniem Stanisława Kostki. Wkrótce przeniesiono tutaj szkołę z Góry Mniszej.

1703 r. - Jezuici wznoszą nowy obszerniejszy budynek kolegium, które z czasem  zyskuje miano 'Ateneum' lub 'Aten Wałeckich'.

1704 r. – w ramach działań tzw. wojny północnej miasto zajmują Szwedzi, , którzy stacjonują tu 13 miesięcy.

1706 r. - Szwedzi podczas rabunku podpalają Wałcz, obracając w popiół 77 domów. Szczególnie ucierpiała zabudowa dawnego nowego miasta.

1707-1711 r. - pożary i epidemie przywleczone przez wojsko dziesiątkują miasto. Mieszkańcy w większości opuszczają miasto.

1728 r. - w wałeckiej szkole jezuitów pobiera naukę Ewald Kleist, późniejszy niemiecki poeta,  słynny piewca wiosny.

1729 r. - starosta Henryk Golc  zwalnia mieszczan od świadczeń, by zachęcić ludzi do osiedlania się w Wałczu i odbudowy miasta.

1733 r. –pożar miasta w wyniku którego spłonęło 70 budynków.

1770 r.  Prusy w ramach tzw. „kordonu sanitarnego” (ochrona przed epidemią) kontrolują Ziemię Wałecką, w tym Wałcz.

1771 r. w wyniku pożaru zniszczeniu uległa synagoga

1772 r. - Wałcz zamieszkuje 1155 mieszkańców, a liczba posesji wynosi 205 (po pożarach pustych jest 61 placów).

1772 r. – na mocy I rozbioru Polski  Wałcz zagarnięty zostaje przez Prusy. Ziemia Wałecka weszła w skład nowej pruskiej jednostki administracyjnej – Okręg Nadnotecki.

1805 r.  zakończenie budowy szkoły – gimnazjum wałeckiego (dawne kolegium jezuickie), pierwszego budynku murowanego w mieście

1806 r.  pruska para królewska przebywa w Wałczu w związku z ucieczką z Berlina do Królewca, przed wojskami napoleońskimi. Wkroczenie wojsk francuskich do miasta.

1812 r. – w związku z tocząca się wojną gimnazjum wałeckie  zamienione zostaje na francuski szpital polowy.

1816 r. - po Kongresie Wiedeńskim Wałcz wchodzi w skład  prowincji  Prusy  Zachodnie,  w administracji regencji kwidzyńskiej.

1841 r. spłonął drewniany ratusz stojący na środku rynku

1826 r. miasto liczy 2732 mieszkańców

1828 r. utwardzenie drogi przechodzącej przez Wałcz, wiodącej z Berlina do Królewca, , tzw. trakt gdański.

1859 r. - przyjęcie przez władze pruskie nadzoru nad pojezuickim gimnazjum.

1865 r. zakończenie budowy kościoła św. Mikołaja

1881 r. pierwsze połączenie kolejowe łączące Wałcz z Piłą.

1890 r. zakończenie budowy istniejącego do dziś ratusza.

1895 r. zakończenie budowy budynku poczty

1903 r.  zakończenie budowy świątyni ewangelickiej, obecnie kościoła  katolickiego św. Antoniego

1904 r. zakończenie budowy szpitala i szkoły budowlanej (przy ul. Bankowej)

1905 r. zakończenie budowy budynku seminarium nauczycielskiego przy ul. Bydgoskiej oraz szkoły (obecnie gimnazjum nr 2) przy ul. Konopnickiej.

1922 r.  Wałcz wraz z całym powiatem wchodzi w skład nowej prowincji „Marchia Graniczna Poznań – Prusy Zachodnie” 

1934 r. rozpoczęcie budowy umocnień wojskowych wokół miasta, tzw.  „Pommemstellung"

3 - 5 II 1945 r. - IV Dywizja Piechoty WP im. J. Kilińskiego pod dowództwem gen. bryg. Bolesława Kieniewicza, przy wsparciu 41 armii radzieckiej, przełamuje w rejonie Zdbic niemiecką obronę na Wale Pomorskim („Pommemstellung").

12 II 1945 r. – zdobycie Wałcza przez armię radziecką, miasto wraca do Polski. Wałcz staje się  siedzibą powiatu i wchodzi w skład województwa szczecińskiego. Stopniowe zasiedlanie miasta przez ludność przesiedloną z dawnych terenów wschodnich Polski oraz przybyszy z innych terenów kraju.

1950 r.  Wałcz wchodzi w skład nowo utworzonego województwa koszalińskiego.

 1964 r. oddany zostaje do użytku nowo wybudowany dom kultury z dużą sala widowiskową.

1966 r. zakończenie budowy szkoły podstawowej („Tysiąclatki”) przy Al. Tysiąclecia.

1974 r. miasto otrzymało zasilanie gazem ziemnym, stopniowa  likwidacja gazowni miejskiej.

1975 r. uruchomiono autobusową komunikacje miejską.

1975 r. - Wałcz liczy 20 tys. mieszkańców. W wyniku reorganizacji administracyjnej państwa zostają zlikwidowane powiaty, miasto włączone zostaje w granice województwa pilskiego.

1985 r. na Cmentarzu Wojennym uroczystość związana  z 40 rocznicą przełamania Wału Pomorskiego, w której biorą udział najwyższe władze PRL, z ówczesnym I sekretarzem KC PZPR, gen. broni Wojciechem Jaruzelskim. Miasto zostało odznaczone Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski.

1988 r.  miasto liczy 27 300 mieszkańców.

1989 r. na spotkaniu przedwyborczym do sejmu,  w Wałczu przebywają czołowi działacze „Solidarności kraju, Jacek Kuroń i Bronisław Geremek.

1994 r. zakończenie budowy szkoły na osiedlu Dolne Miasto.

1999 r. – Wałcz  po nowym podziale administracyjnym kraju odzyskuje rangę siedziby powiatu i wchodzi w skład województwa zachodniopomorskiego.  Zakończenie budowy hali sportowej przy szkole na Dolnym Mieście.

2001 r. zakończenie kapitalnego remontu zabytkowego budynku ratusza.

2003 r. rozpoczęcie rewitalizacji miejskiej starówki, począwszy od rynku (Plac Wolności).  Obchody 700-lecia Wałcza.

2004 r.  -  uruchomiono pierwszą w historii miasta wyższą uczelnię – Wyższą Szkołę Zawodową, na bazie budynków szkolnych przy ul. Bydgoskiej.

2005 r. obchody 60 rocznicy powrotu Ziemi Wałeckiej do Macierzy. W uroczystości na cmentarzu wojennym bierze udział premier RP Marek Belka.  Zakończenie remontu kapitalnego stuletniego budynku gimnazjum przy ul. Konopnickiej.
 
ZABYTKI WAŁCZA


• późnobarokowy zespół architektoniczny gimnazjum jezuickiego z XVIII w. (ul. Kilińszczaków),

• klasycystyczny budynek Muzeum Ziemi Wałeckiej z końca XVIII w. (ul. Pocztowa),


• neoromański kościół prawosławny z XIX w (Al. Zdobywców Wału Pomorskiego)

• neogotycki budynek poczty głównej z 1895 r. (ul. Kilińszczaków),

• neogotycki kościół p.w. św. Antoniego z 1903 r (ul. Orla),

• neogotycki kościół p.w. św. Mikołaja z 1865 r. (Pl. Wolności),

• neorenesansowy budynek ratusza z 1890 r. (Pl. Wolności),

• fragment niemieckich fortyfikacji obronnych będących częścią Wału Pomorskiego (płd.- wsch. część miasta)

Opracował: Leszek Jóźwik